Lokasenna
04-20-2014, 10:28 AM
Another one of my annotated Old Norse translations, and the last one I'm likely to do for a while - it's been sitting on my hard drive for over two months, waiting for me to have half-an-hour free to edit it up for LitNet.
Anyway, Vafþrúðnismál ('The Song of Vafþrúðnir') is, like most Old Norse eddic poetry, recorded only in one manuscript, the Codex Regius (c. 1270s). As for when it was actually composed, we don't know - Snorri Sturluson certainly had access to a written version of it when he composed his Prose Edda half a century earlier, but parts of the poem could easily predate that by several centuries. For what it's worth, I personally think this is quite a late poem (likely to be early 13th century), albeit one that draws on a great deal of actual pre-Christian information.
The quality of the poem has been the subject of some debate - scholars of the 19th and early 20th century were inclined to view it as a fairly dreadful and incoherent poem which rattled off knowledge without understanding it, and had no story worth speaking of. Indeed, the great Sigurður Nordal described it as 'a jumble of odd fragments of erudition without any proper organisation, and no attempt is made to trace the casual connection of events.' Modern scholars, however, have been kinder to Vafþrúðnismál, usually seeing it as a subtle and clever poem that isn't just about the conveyance of knowledge, but also the motives and intentions that lie behind that knowledge - some of which I have speculated on in my annotations.
The plot of the poem is a simple one. The god Óðinn (Odin) is up to his usual activity, seeking out wisdom, which he intends to do by going in disguise to the hall of Vafþrúðnir, an ancient and powerful giant who claims to know everything. Frigg, Óðinn's wife, cautions him against this, but Óðinn goes away. Arriving in disguise, he goads Vafþrúðnir into setting up a wisdom-contest (there are several of these in ON literature) in which the loser will be decapitated. Óðinn initally answers all the giant's questions, then turns the tables and cross-questions Vafþrúðnir. Eventually, Óðinn asks a question to which only he can know the answer - at which point Vafþrúðnir realises the identity of his interlocutor, and concedes defeat.
As ever, I'm happy to answer any questions anybody might have. Also, following feedback from other pieces I've posted up here, whenever a proper noun has a specific meaning I have given its translated meaning, though the usual scholarly practice is to leave proper nouns in their ON form.
Óðinn kvað:
1.
"Ráð þú mér nú, Frigg,
alls mik fara tíðir
at vitja Vafþrúðnis;
forvitni mikla
kveð ek mér á fornum stöfum
við þann inn alsvinna jötun."
Óðinn said:
1.
'Advise me now, Frigg,
since I long to go
to visit Vafþrúðnir;
I say that I have great curiosity
to contest the ancient wisdom
of that all-wise giant.'
Frigg kvað:
2.
"Heima letja
ek mynda Herjaföðr
í görðum goða;
því at engi jötun
ek hugða jafnramman
sem Vafþrúðni vera."
Frigg said:
2.
'I would rather have
the Father-of-Armies kept home
in the courts of the gods,
because I think no giant
is as equally strong
as Vafþrúðnir is.'
Óðinn kvað:
3.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaða,
fjölð ek reynda regin;
hitt vil ek vita,
hvé Vafþrúðnis
salakynni sé."
Óðinn said:
3.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
what I want to know
is what Vafþrúðnir's
dwelling is like.'
Frigg kvað:
4.
"Heill þú farir!
heill þú aftr komir!
heill þú á sinnum sér!
æði þér dugi,
hvars þú skalt, Aldaföðr,
orðum mæla jötun."
Frigg said:
4.
'Fare you safely!
Come back safely!
Be safe in company!
May your mind be strong,
Father-of-Generation, wherever
you must battle the giant with words.'
5.
Fór þá Óðinn
at freista orðspeki
þess ins alsvinna jötuns;
at höllu hann kom,
ok átti Íms faðir;
inn gekk Yggr þegar.
5.
Then Óðinn went
to test the word-wisdom
of the all-wise giant;
he came to the hall
that Ímr's father owned,
in went The-Terrible-One at once.
Óðinn kvað:
6.
"Heill þú nú, Vafþrúðnir,
nú em ek í höll kominn
á þik sjalfan sjá;
hitt vil ek fyrst vita,
ef þú fróðr sér
eða alsviðr jötunn."
Óðinn said:
6.
'Hail to you now, Vafþrúðnir,
now I have come in the hall
to see yourself;
first I want to know
if you are a learned
or an all-wise giant?'
Vafþrúðnir kvað:
7.
"Hvat er þat manna
er í mínum sal
verpumk orði á?
Út þú né komir
órum höllum frá,
nema þú inn snotrari sér."
Vafþrúðnir said:
7.
'What manner of man is this
who in my hall
bandies words with me?
You will not come out
from this hall
unless you are the wiser one.'
Óðinn kvað:
8.
"Gagnráðr ek heiti,
nú emk af göngu kominn,
þyrstr til þinna sala;
laðar þurfi -
hef ek lengi farit -
ok þinna andfanga, jötunn."
Óðinn said:
8.
'I am called Gagnráðr,
now I am come from a journey,
thirsty, to your hall;
I have travelled long,
lacking hospitality
and your welcome, giant.'
Vafþrúðnir kvað:
9.
"Hví þú þá, Gagnráðr,
mælisk af golfi fyr?
Far þú í sess í sal!
Þá skal freista,
hvárr fleira viti,
gestr eða inn gamli þulr."
Vafþrúðnir said:
9.
'Then why do you, Gagnráðr,
speak from the floor?
Go to a seat in the hall!
Then we shall test
who knows more,
the stranger or the old sage.'
Óðinn kvað:
10.
"Óauðigr maðr,
er til auðigs kemr,
mæli þarft eða þegi;
ofrmælgi mikil,
hygg ek, at illa geti
hveim er við kaldrifjaðan kemr."
Óðinn said:
10.
'A poor man,
when he comes to a rich man,
should say what is necessary or be silent;
great talkativeness,
I think, works badly,
when one comes against a cold-ribbed one.'
Vafþrúðnir kvað:
11.
"Seg þú mér, Gagnráðr,
alls þú á golfi vill
þíns of freista frama,
hvé sá hestr heitir,
er hverjan dregr
dag of dróttmögu."
Vafþrúðnir said:
11.
'Tell me, Gagnráðr,
since from the floor of the hall
you want to test your fame,
how that horse is named
who draws each
day over men.'
Óðinn kvað:
12.
"Skinfaxi heitir,
er inn skíra dregr
dag of dróttmögu;
hesta beztr
þykkir hann með Hreiðgotum;
ey lýsir mön af mari."
Óðinn said:
12.
'He is called Shining-Mane,
who draws the bright
day over men;
the best of horses
he is thought to be by the glorious Goths;
the mane of that steed always shines.'
Vafþrúðnir kvað:
13.
"Seg þú þat, Gagnráðr,
alls þú á golfi vill
þíns of freista frama,
hvé sá jór heitir,
er austan dregr
nótt of nýt regin."
Vafþrúðnir said:
13.
Say this, Gagnráðr,
since from the floor of the hall
you want to test your fame,
how that charger is named
who from the east draws
night over the worthy divinities.'
Óðinn kvað:
14.
"Hrímfaxi heitir,
er hverja dregr
nótt of nýt regin;
méldropa fellir hann
morgin hvern;
þaðan kemr dögg um dala."
Óðinn said:
14.
'He is called Frost-Mane,
who draws each
night over the worthy divinities;
drops of foam from his bit fall from him
every morning:
from there comes the dew in valleys.'
Vafþrúðnir kvað:
15.
Seg þú þat, Gagnráðr,
alls þú á golfi vill
þíns of freista frama,
hvé sú á heitir,
er deilir með jötna sonum
grund ok með goðum."
Vafþrúðnir said:
15.
Say this, Gagnráðr,
since from the floor of the hall
you want to test your fame,
what that river is called
which divides the ground between the giants' sons
and the gods.'
Óðinn kvað:
16.
"Ífing heitir á,
er deilir með jötna sonum
grund ok með goðum;
opin renna
hon skal of aldrdaga;
verðr-at íss á á."
Óðinn said:
16.
'The river is called Violent-one
which divides the ground between the giants' sons
and the gods;
it must run
freely forever:
there will never be ice on that river.'
Vafþrúðnir kvað:
17.
Seg þú þat, Gagnráðr,
alls þú á golfi vill
þíns of freista frama,
hvé sá völlr heitir,
er finnask vígi at
Surtr ok in svásu goð."
Vafþrúðnir said:
17.
'Say this, Gagnráðr,
since from the floor of the hall
you want to test your fame,
what that field is called
where Surtr and the beloved gods
will meet in battle.'
Óðinn kvað:
18.
"Vígriðr heitir völlr,
er finnask vígi at
Surtr ok in svásu goð;
hundrað rasta
hann er á hverjan veg;
sá er þeim völlr vitaðr."
Óðinn said:
18.
‘The field is called Slaying-Ride
where Surtr and the beloved gods
will meet in battle;
a hundred leagues
it is in every direction;
that field is destined for them.’
Vafþrúðnir kvað:
19.
"Fróðr ertu nú, gestr,
far þú á bekk jötuns,
ok mælumk í sessi saman;
höfði veðja
vit skulum höllu í,
gestr, of geðspeki."
Vafþrúðnir said:
19.
‘Now you are wise, stranger,
come to the giant’s bench
and we shall speak on the seat together;
our heads we shall wager
in the hall,
stranger, on our wisdom.’
Óðinn kvað:
20.
"Seg þú þat it eina,
ef þitt æði dugir
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan jörð of kom
eða upphiminn
fyrst, inn fróði jötunn."
Óðinn said:
20.
‘Say this first thing,
if your mind suffices
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence first came the earth
or the sky above,
wise giant.’
Vafþrúðnir kvað:
21.
"Ór Ymis holdi
var jörð of sköpuð,
en ór beinum björg,
himinn ór hausi
ins hrímkalda jötuns,
en ór sveita sær."
Vafþrúðnir said:
21.
‘From Ymir’s flesh
the earth was formed,
and from his bones the rock,
the sky from the skull
of the frost-cold giant,
and from his blood the sea.’
Óðinn kvað:
22.
"Seg þú þat annat,
ef þitt æði dugir
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan máni kom,
sá er ferr menn yfir,
eða sól it sama."
Óðinn said:
22.
‘Say this second thing,
if your mind suffices
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence came the moon,
so that it passes over men,
or the sun in the same way.’
Vafþrúðnir kvað:
23.
"Mundilfari heitir,
hann er mána faðir
ok svá Sólar it sama;
himin hverfa
þau skulu hverjan dag
öldum at ártali."
Vafþrúðnir said:
23.
‘He is called One-Who-Carries-Time,
the father of the moon,
and also of the sun in the same way;
he must circle the heavens
each day
as a count of years for mankind.’
Óðinn kvað:
24.
"Seg þú þat it þriðja,
alls þik svinnan kveða
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan dagr of kom,
sá er ferr drótt yfir,
eða nótt með niðum."
Óðinn said:
24.
‘Say this third thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
from when comes day,
he who goes over people,
or night with his waning moon.’
Vafþrúðnir kvað:
25.
"Dellingr heitir,
hann er Dags faðir,
en Nótt var Nörvi borin;
ný ok nið
skópu nýt regin
öldum at ártali."
Vafþrúðnir said:
25.
‘He is called Dellingr,
who is the father of Day,
and Night was born of Narrow;
new and waning moon
the capable gods shaped
as a count of years for mankind.’
Óðinn kvað:
26.
"Seg þú þat it fjórða,
alls þik fróðan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan vetr of kom
eða varmt sumar
fyrst með fróð regin."
Óðinn said:
26.
‘Say this fourth thing,
since everyone says you are learned,
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence came winter
or the warm summer
first amongst the gods.’
Vafþrúðnir kvað:
27.
"Vindsvalr heitir,
hann er Vetrar faðir,
en Svásuðr sumars."
Vafþrúðnir said:
27.
‘He is called Wind-Cold,
who is the father of winter,
and Delightful-South of summer.’
Óðinn kvað:
28.
"Seg þú þat it fimmta,
alls þik fróðan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hverr ása ellztr
eða Ymis niðja
yrði í árdaga."
Óðinn said:
28.
‘Say this fifth thing,
since everyone says you are learned,
and you, Vafþrúðnir, know,
who was the eldest of the Æsir
or the family of Ymir
in ancient days.’
Vafþrúðnir kvað:
29.
"Örófi vetra
áðr væri jörð of sköpuð,
þá var Bergelmir borinn,
Þrúðgelmir
var þess faðir,
en Aurgelmir afi."
Vafþrúðnir said:
29.
‘Numerous winters
before the earth was shaped,
then Rock-Roarer was born,
Mighty-Roarer
was his father,
and Mud-Roarer his grandfather.’
Óðinn kvað:
30.
"Seg þú þat it sétta,
alls þik svinnan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan Aurgelmir kom
með jötna sonum
fyrst, inn fróði jötunn."
Óðinn said:
30.
‘Say this sixth thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence came Mud-Roarer
first amongst the sons of giants,
wise giant.’
Vafþrúðnir kvað:
31.
"Ór Élivágum
stukku eitrdropar,
svá óx, unz varð jötunn;
þar eru órar ættir
komnar allar saman;
því er þat æ allt til atalt."
Vafþrúðnir said:
31.
‘From Freezing-Cold-Waves
drops of yeast were sprinkled,
thus it grew, until a giant appeared
from that
is derived all our tribe;
and so are always all too fearsome.’
Óðinn kvað:
32.
"Seg þú þat it sjaunda,
alls þik svinnan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvé sá börn gat,
inn baldni jötunn,
er hann hafði-t gýgjar gaman."
Óðinn said:
32.
‘Say this seventh thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
how he begot children,
the bold giant,
when he had no sport with a hag.’
Vafþrúðnir kvað:
33.
"Undir hendi vaxa
kváðu hrímþursi
mey ok mög saman;
fótr við fæti
gat ins fróða jötuns
sexhöfðaðan son."
Vafþrúðnir said:
33.
‘Under his armpit,
it is said of the frost-giant,
he brought forth a girl and a youth;
a leg with the other leg,
of the wise giant, begot
a six-headed son.’
Óðinn kvað:
34.
"Seg þú þat it átta,
alls þik svinnan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvat þú fyrst of mant
eða fremst of veizt,
þú ert alsviðr, jötunn."
Óðinn said:
34.
‘Say this eight thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
what the first thing you remember is,
or know furthest back,
you are all-wise, giant.’
Vafþrúðnir kvað:
35.
“Örófi vetra
áðr væri jörð of sköpuð,
þá var Bergelmir borinn;
þat ek fyrst of man,
er sá inn fróði jötunn
á var lúðr of lagiðr."
Vafþrúðnir said:
35.
‘Numberless winters
before the earth was shaped,
then Rock-Roarer was born;
the first thing I recall
was when that wise giant
was laid in the cradle.’
Óðinn kvað:
36.
"Seg þú þat it níunda,
alls þik svinnan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan vindr of kemr,
svá at ferr vág yfir;
æ menn han sjalfan of sjá."
Óðinn said:
36.
‘Say this ninth thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence comes the wind,
so that it passes over waves,
but men never see it itself.’
Vafþrúðnir kvað:
37.
"Hræsvelgr heitir,
er sitr á himins enda,
jötunn í arnar ham;
af hans vængjum
kvæða vind koma
alla menn yfir."
Vafþrúðnir said:
37.
‘He is called Corpse-Swallower,
who sits at the end of the sky,
a giant in an eagle’s shape;
from his wings,
it is said the wind comes
over all men.’
Óðinn kvað:
38.
"Seg þú þat it tíunda,
alls þú tíva rök
öll, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan Njörðr of kom
með ása sonum -
hofum ok hörgum
hann ræðr hundmörgum -
ok varð-at hann ásum alinn."
Óðinn said:
38.
‘Say this tenth thing,
since the whole fall of the gods
you, Vafþrúðnir, know,
from whence came Njörðr
to the sons of the Æsir -
halls and shrines
he rules by the hundreds -
but he was not brought up amongst the Æsir.’
Vafþrúðnir kvað:
39.
"Í Vanaheimi
skópu hann vís regin
ok seldu at gíslingu goðum,
í aldar rök
hann mun aftr koma
heim með vísum vönum."
Vafþrúðnir said:
39.
‘In Vanaheimr
wise powers made him
and gave him as a hostage to the gods;
at the fall of time
he will return
home among the wise Vanir.’
Óðinn kvað:
40.
"Seg þú þat et ellifta,
hvar ýtar túnum í
höggvask hverjan dag."
Óðinn said:
40.
‘Say this eleventh thing,
where men in meadows
strike each other every day.’
Vafþrúðnir kvað:
41.
"Allir einherjar
Óðins túnum í
höggvask hverjan dag,
val þeir kjósa
ok ríða vígi frá,
sitja meirr of sáttir saman."
Vafþrúðnir said:
41.
‘All the Einherjar
in Óðinn’s meadows
strike each other every day,
they choose the slain
and ride from the battle,
and sit all the more at peace together.’
Óðinn kvað:
42.
"Seg þú þat it tolfta,
hví þú tíva rök
öll, Vafþrúðnir, vitir,
frá jötna rúnum
ok allra goða
segir þú it sannasta,
inn alsvinni jötunn."
Óðinn said:
42.
‘Say this twelfth thing,
how the whole fall of the gods
you, Vafþrúðnir, know,
of the secrets of giants
and all gods
you speak most truly,
you all-wise giant.’
Vafþrúðnir kvað:
43.
"Frá jötna rúnum
ok allra goða
ek kann segja satt,
því at hvern hef ek
heim of komit;
níu kom ek heima
fyr Niflhel neðan;
hinig deyja ór helju halir."
Vafþrúðnir said:
43.
‘Of the secrets of giants
and all gods
I know how to speak truthfully,
because I have
visited every world;
come into nine worlds
and Niflheim below;
men die to there out of Hel.’
Óðinn kvað:
44.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin:
Hvat lifir manna,
þá er inn mæra líðr
fimbulvetr með firum?"
Óðinn said:
44.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
what humans will live
when among men will pass
the famous Mighty-Winter?’
Vafþrúðnir kvað:
45.
"Líf ok Lifþrasir,
en þau leynask munu
í holti Hoddmímis;
morgindöggvar
þau sér at mat hafa,
en þaðan af aldir alask."
Vafþrúðnir said:
45.
‘Life and Raging-Life,
and they will hide
in Treasure-of-Memory’s wood;
morning-dew
they will have for food,
and from them generations will come.’
Óðinn kvað:
46.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin:
Hvaðan kemr sól
á inn slétta himin,
er þessa hefr fenrir farit?"
Óðinn said:
46.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
how will the sun come
in the flat heaven,
when Fenrir has overtaken her?’
Vafþrúðnir kvað:
47.
"Eina dóttur
berr alfröðull,
áðr hana fenrir fari;
sú skal ríða,
þá er regin deyja,
móður brautir, mær."
Vafþrúðnir said:
47.
‘One daughter
will Elf-Shine bear,
before Fenrir overtakes her:
that maiden will ride,
when the gods die,
the paths of her mother.’
Óðinn kvað:
48.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin:
Hverjar ro þær meyjar,
er líða mar yfir,
fróðgeðjaðar fara?"
Óðinn said:
48.
‘Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
who are those maiden
who will pass over the sea,
travelling wise, by nature?’
Vafþrúðnir kvað:
49.
"Þríar þjóðár
falla þorp yfir
meyja Mögþrasis;
hamingjur einar
þær er í heimi eru,
þó þær með jötnum alask."
Vafþrúðnir said:
49.
‘Three of the race of maidens
will come over
Mögþrasir;
the only guardian spirits
in the world will come from them,
though they are growing up among giants.’
Óðinn kvað:
50.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin:
Hverir ráða æsir
eignum goða,
þá er sloknar Surta logi?"
Óðinn said:
50.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
Which Æsir will rule
the possessions of the gods
when the flame of Surtr is extinguished?’
Vafþrúðnir kvað:
51.
"Víðarr ok Váli
byggja vé goða,
þá er sloknar Surta logi,
Móði ok Magni
skulu Mjöllni hafa
Vingnis at vígþroti."
Vafþrúðnir said:
51.
‘Víðarr and Váli
will dwell in the shrines of the gods
when the flame of Surtr is extinguished,
Courage and Strength
will inherit Mjöllnir,
and work after the end of battle.’
Óðinn kvað:
52.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin;
Hvat verðr Óðni
at aldrlagi,
þá er of rjúfask regin?"
Óðinn said:
52.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
what destruction will
happen to Óðinn,
when the powers are broken?’
Vafþrúðnir kvað:
53.
"Ulfr gleypa
mun Aldaföðr,
þess mun Víðarr vreka;
kalda kjafta
hann klyfja mun
vitnis vígi at."
Vafþrúðnir said:
53.
‘The wolf will
swallow All-Father,
this Víðarr will avenge;
he’ll tear apart
the jaws of the wolf
in battle.’
Óðinn kvað:
54.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin;
Hvat mælti Óðinn,
áðr á bál stigi,
sjalfr í eyra syni?"
Óðinn said:
54.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
what did Óðinn himself,
before he stepped onto the pyre,
say into his son’s ear?’
Vafþrúðnir kvað:
55.
"Ey manni þat veit,
hvat þú í árdaga
sagðir í eyra syni;
feigum munni
mælta ek mína forna stafi
ok of ragnarök.
Nú ek við Óðin
deildak mína orðspeki;
þú ert æ vísastr vera."
Vafþrúðnir said:
55.
‘It is known to no man
what you in old days
said into your son’s ear;
from a doomed mouth
I spoke of my ancient wisdom
and of Ragnarök.
Now I with Óðinn
have shared my wisdom in words;
you are always the wisest of beings.’
Anyway, Vafþrúðnismál ('The Song of Vafþrúðnir') is, like most Old Norse eddic poetry, recorded only in one manuscript, the Codex Regius (c. 1270s). As for when it was actually composed, we don't know - Snorri Sturluson certainly had access to a written version of it when he composed his Prose Edda half a century earlier, but parts of the poem could easily predate that by several centuries. For what it's worth, I personally think this is quite a late poem (likely to be early 13th century), albeit one that draws on a great deal of actual pre-Christian information.
The quality of the poem has been the subject of some debate - scholars of the 19th and early 20th century were inclined to view it as a fairly dreadful and incoherent poem which rattled off knowledge without understanding it, and had no story worth speaking of. Indeed, the great Sigurður Nordal described it as 'a jumble of odd fragments of erudition without any proper organisation, and no attempt is made to trace the casual connection of events.' Modern scholars, however, have been kinder to Vafþrúðnismál, usually seeing it as a subtle and clever poem that isn't just about the conveyance of knowledge, but also the motives and intentions that lie behind that knowledge - some of which I have speculated on in my annotations.
The plot of the poem is a simple one. The god Óðinn (Odin) is up to his usual activity, seeking out wisdom, which he intends to do by going in disguise to the hall of Vafþrúðnir, an ancient and powerful giant who claims to know everything. Frigg, Óðinn's wife, cautions him against this, but Óðinn goes away. Arriving in disguise, he goads Vafþrúðnir into setting up a wisdom-contest (there are several of these in ON literature) in which the loser will be decapitated. Óðinn initally answers all the giant's questions, then turns the tables and cross-questions Vafþrúðnir. Eventually, Óðinn asks a question to which only he can know the answer - at which point Vafþrúðnir realises the identity of his interlocutor, and concedes defeat.
As ever, I'm happy to answer any questions anybody might have. Also, following feedback from other pieces I've posted up here, whenever a proper noun has a specific meaning I have given its translated meaning, though the usual scholarly practice is to leave proper nouns in their ON form.
Óðinn kvað:
1.
"Ráð þú mér nú, Frigg,
alls mik fara tíðir
at vitja Vafþrúðnis;
forvitni mikla
kveð ek mér á fornum stöfum
við þann inn alsvinna jötun."
Óðinn said:
1.
'Advise me now, Frigg,
since I long to go
to visit Vafþrúðnir;
I say that I have great curiosity
to contest the ancient wisdom
of that all-wise giant.'
Frigg kvað:
2.
"Heima letja
ek mynda Herjaföðr
í görðum goða;
því at engi jötun
ek hugða jafnramman
sem Vafþrúðni vera."
Frigg said:
2.
'I would rather have
the Father-of-Armies kept home
in the courts of the gods,
because I think no giant
is as equally strong
as Vafþrúðnir is.'
Óðinn kvað:
3.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaða,
fjölð ek reynda regin;
hitt vil ek vita,
hvé Vafþrúðnis
salakynni sé."
Óðinn said:
3.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
what I want to know
is what Vafþrúðnir's
dwelling is like.'
Frigg kvað:
4.
"Heill þú farir!
heill þú aftr komir!
heill þú á sinnum sér!
æði þér dugi,
hvars þú skalt, Aldaföðr,
orðum mæla jötun."
Frigg said:
4.
'Fare you safely!
Come back safely!
Be safe in company!
May your mind be strong,
Father-of-Generation, wherever
you must battle the giant with words.'
5.
Fór þá Óðinn
at freista orðspeki
þess ins alsvinna jötuns;
at höllu hann kom,
ok átti Íms faðir;
inn gekk Yggr þegar.
5.
Then Óðinn went
to test the word-wisdom
of the all-wise giant;
he came to the hall
that Ímr's father owned,
in went The-Terrible-One at once.
Óðinn kvað:
6.
"Heill þú nú, Vafþrúðnir,
nú em ek í höll kominn
á þik sjalfan sjá;
hitt vil ek fyrst vita,
ef þú fróðr sér
eða alsviðr jötunn."
Óðinn said:
6.
'Hail to you now, Vafþrúðnir,
now I have come in the hall
to see yourself;
first I want to know
if you are a learned
or an all-wise giant?'
Vafþrúðnir kvað:
7.
"Hvat er þat manna
er í mínum sal
verpumk orði á?
Út þú né komir
órum höllum frá,
nema þú inn snotrari sér."
Vafþrúðnir said:
7.
'What manner of man is this
who in my hall
bandies words with me?
You will not come out
from this hall
unless you are the wiser one.'
Óðinn kvað:
8.
"Gagnráðr ek heiti,
nú emk af göngu kominn,
þyrstr til þinna sala;
laðar þurfi -
hef ek lengi farit -
ok þinna andfanga, jötunn."
Óðinn said:
8.
'I am called Gagnráðr,
now I am come from a journey,
thirsty, to your hall;
I have travelled long,
lacking hospitality
and your welcome, giant.'
Vafþrúðnir kvað:
9.
"Hví þú þá, Gagnráðr,
mælisk af golfi fyr?
Far þú í sess í sal!
Þá skal freista,
hvárr fleira viti,
gestr eða inn gamli þulr."
Vafþrúðnir said:
9.
'Then why do you, Gagnráðr,
speak from the floor?
Go to a seat in the hall!
Then we shall test
who knows more,
the stranger or the old sage.'
Óðinn kvað:
10.
"Óauðigr maðr,
er til auðigs kemr,
mæli þarft eða þegi;
ofrmælgi mikil,
hygg ek, at illa geti
hveim er við kaldrifjaðan kemr."
Óðinn said:
10.
'A poor man,
when he comes to a rich man,
should say what is necessary or be silent;
great talkativeness,
I think, works badly,
when one comes against a cold-ribbed one.'
Vafþrúðnir kvað:
11.
"Seg þú mér, Gagnráðr,
alls þú á golfi vill
þíns of freista frama,
hvé sá hestr heitir,
er hverjan dregr
dag of dróttmögu."
Vafþrúðnir said:
11.
'Tell me, Gagnráðr,
since from the floor of the hall
you want to test your fame,
how that horse is named
who draws each
day over men.'
Óðinn kvað:
12.
"Skinfaxi heitir,
er inn skíra dregr
dag of dróttmögu;
hesta beztr
þykkir hann með Hreiðgotum;
ey lýsir mön af mari."
Óðinn said:
12.
'He is called Shining-Mane,
who draws the bright
day over men;
the best of horses
he is thought to be by the glorious Goths;
the mane of that steed always shines.'
Vafþrúðnir kvað:
13.
"Seg þú þat, Gagnráðr,
alls þú á golfi vill
þíns of freista frama,
hvé sá jór heitir,
er austan dregr
nótt of nýt regin."
Vafþrúðnir said:
13.
Say this, Gagnráðr,
since from the floor of the hall
you want to test your fame,
how that charger is named
who from the east draws
night over the worthy divinities.'
Óðinn kvað:
14.
"Hrímfaxi heitir,
er hverja dregr
nótt of nýt regin;
méldropa fellir hann
morgin hvern;
þaðan kemr dögg um dala."
Óðinn said:
14.
'He is called Frost-Mane,
who draws each
night over the worthy divinities;
drops of foam from his bit fall from him
every morning:
from there comes the dew in valleys.'
Vafþrúðnir kvað:
15.
Seg þú þat, Gagnráðr,
alls þú á golfi vill
þíns of freista frama,
hvé sú á heitir,
er deilir með jötna sonum
grund ok með goðum."
Vafþrúðnir said:
15.
Say this, Gagnráðr,
since from the floor of the hall
you want to test your fame,
what that river is called
which divides the ground between the giants' sons
and the gods.'
Óðinn kvað:
16.
"Ífing heitir á,
er deilir með jötna sonum
grund ok með goðum;
opin renna
hon skal of aldrdaga;
verðr-at íss á á."
Óðinn said:
16.
'The river is called Violent-one
which divides the ground between the giants' sons
and the gods;
it must run
freely forever:
there will never be ice on that river.'
Vafþrúðnir kvað:
17.
Seg þú þat, Gagnráðr,
alls þú á golfi vill
þíns of freista frama,
hvé sá völlr heitir,
er finnask vígi at
Surtr ok in svásu goð."
Vafþrúðnir said:
17.
'Say this, Gagnráðr,
since from the floor of the hall
you want to test your fame,
what that field is called
where Surtr and the beloved gods
will meet in battle.'
Óðinn kvað:
18.
"Vígriðr heitir völlr,
er finnask vígi at
Surtr ok in svásu goð;
hundrað rasta
hann er á hverjan veg;
sá er þeim völlr vitaðr."
Óðinn said:
18.
‘The field is called Slaying-Ride
where Surtr and the beloved gods
will meet in battle;
a hundred leagues
it is in every direction;
that field is destined for them.’
Vafþrúðnir kvað:
19.
"Fróðr ertu nú, gestr,
far þú á bekk jötuns,
ok mælumk í sessi saman;
höfði veðja
vit skulum höllu í,
gestr, of geðspeki."
Vafþrúðnir said:
19.
‘Now you are wise, stranger,
come to the giant’s bench
and we shall speak on the seat together;
our heads we shall wager
in the hall,
stranger, on our wisdom.’
Óðinn kvað:
20.
"Seg þú þat it eina,
ef þitt æði dugir
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan jörð of kom
eða upphiminn
fyrst, inn fróði jötunn."
Óðinn said:
20.
‘Say this first thing,
if your mind suffices
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence first came the earth
or the sky above,
wise giant.’
Vafþrúðnir kvað:
21.
"Ór Ymis holdi
var jörð of sköpuð,
en ór beinum björg,
himinn ór hausi
ins hrímkalda jötuns,
en ór sveita sær."
Vafþrúðnir said:
21.
‘From Ymir’s flesh
the earth was formed,
and from his bones the rock,
the sky from the skull
of the frost-cold giant,
and from his blood the sea.’
Óðinn kvað:
22.
"Seg þú þat annat,
ef þitt æði dugir
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan máni kom,
sá er ferr menn yfir,
eða sól it sama."
Óðinn said:
22.
‘Say this second thing,
if your mind suffices
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence came the moon,
so that it passes over men,
or the sun in the same way.’
Vafþrúðnir kvað:
23.
"Mundilfari heitir,
hann er mána faðir
ok svá Sólar it sama;
himin hverfa
þau skulu hverjan dag
öldum at ártali."
Vafþrúðnir said:
23.
‘He is called One-Who-Carries-Time,
the father of the moon,
and also of the sun in the same way;
he must circle the heavens
each day
as a count of years for mankind.’
Óðinn kvað:
24.
"Seg þú þat it þriðja,
alls þik svinnan kveða
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan dagr of kom,
sá er ferr drótt yfir,
eða nótt með niðum."
Óðinn said:
24.
‘Say this third thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
from when comes day,
he who goes over people,
or night with his waning moon.’
Vafþrúðnir kvað:
25.
"Dellingr heitir,
hann er Dags faðir,
en Nótt var Nörvi borin;
ný ok nið
skópu nýt regin
öldum at ártali."
Vafþrúðnir said:
25.
‘He is called Dellingr,
who is the father of Day,
and Night was born of Narrow;
new and waning moon
the capable gods shaped
as a count of years for mankind.’
Óðinn kvað:
26.
"Seg þú þat it fjórða,
alls þik fróðan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan vetr of kom
eða varmt sumar
fyrst með fróð regin."
Óðinn said:
26.
‘Say this fourth thing,
since everyone says you are learned,
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence came winter
or the warm summer
first amongst the gods.’
Vafþrúðnir kvað:
27.
"Vindsvalr heitir,
hann er Vetrar faðir,
en Svásuðr sumars."
Vafþrúðnir said:
27.
‘He is called Wind-Cold,
who is the father of winter,
and Delightful-South of summer.’
Óðinn kvað:
28.
"Seg þú þat it fimmta,
alls þik fróðan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hverr ása ellztr
eða Ymis niðja
yrði í árdaga."
Óðinn said:
28.
‘Say this fifth thing,
since everyone says you are learned,
and you, Vafþrúðnir, know,
who was the eldest of the Æsir
or the family of Ymir
in ancient days.’
Vafþrúðnir kvað:
29.
"Örófi vetra
áðr væri jörð of sköpuð,
þá var Bergelmir borinn,
Þrúðgelmir
var þess faðir,
en Aurgelmir afi."
Vafþrúðnir said:
29.
‘Numerous winters
before the earth was shaped,
then Rock-Roarer was born,
Mighty-Roarer
was his father,
and Mud-Roarer his grandfather.’
Óðinn kvað:
30.
"Seg þú þat it sétta,
alls þik svinnan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan Aurgelmir kom
með jötna sonum
fyrst, inn fróði jötunn."
Óðinn said:
30.
‘Say this sixth thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence came Mud-Roarer
first amongst the sons of giants,
wise giant.’
Vafþrúðnir kvað:
31.
"Ór Élivágum
stukku eitrdropar,
svá óx, unz varð jötunn;
þar eru órar ættir
komnar allar saman;
því er þat æ allt til atalt."
Vafþrúðnir said:
31.
‘From Freezing-Cold-Waves
drops of yeast were sprinkled,
thus it grew, until a giant appeared
from that
is derived all our tribe;
and so are always all too fearsome.’
Óðinn kvað:
32.
"Seg þú þat it sjaunda,
alls þik svinnan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvé sá börn gat,
inn baldni jötunn,
er hann hafði-t gýgjar gaman."
Óðinn said:
32.
‘Say this seventh thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
how he begot children,
the bold giant,
when he had no sport with a hag.’
Vafþrúðnir kvað:
33.
"Undir hendi vaxa
kváðu hrímþursi
mey ok mög saman;
fótr við fæti
gat ins fróða jötuns
sexhöfðaðan son."
Vafþrúðnir said:
33.
‘Under his armpit,
it is said of the frost-giant,
he brought forth a girl and a youth;
a leg with the other leg,
of the wise giant, begot
a six-headed son.’
Óðinn kvað:
34.
"Seg þú þat it átta,
alls þik svinnan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvat þú fyrst of mant
eða fremst of veizt,
þú ert alsviðr, jötunn."
Óðinn said:
34.
‘Say this eight thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
what the first thing you remember is,
or know furthest back,
you are all-wise, giant.’
Vafþrúðnir kvað:
35.
“Örófi vetra
áðr væri jörð of sköpuð,
þá var Bergelmir borinn;
þat ek fyrst of man,
er sá inn fróði jötunn
á var lúðr of lagiðr."
Vafþrúðnir said:
35.
‘Numberless winters
before the earth was shaped,
then Rock-Roarer was born;
the first thing I recall
was when that wise giant
was laid in the cradle.’
Óðinn kvað:
36.
"Seg þú þat it níunda,
alls þik svinnan kveða,
ok þú, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan vindr of kemr,
svá at ferr vág yfir;
æ menn han sjalfan of sjá."
Óðinn said:
36.
‘Say this ninth thing,
since everyone calls you wise,
and you, Vafþrúðnir, know,
from whence comes the wind,
so that it passes over waves,
but men never see it itself.’
Vafþrúðnir kvað:
37.
"Hræsvelgr heitir,
er sitr á himins enda,
jötunn í arnar ham;
af hans vængjum
kvæða vind koma
alla menn yfir."
Vafþrúðnir said:
37.
‘He is called Corpse-Swallower,
who sits at the end of the sky,
a giant in an eagle’s shape;
from his wings,
it is said the wind comes
over all men.’
Óðinn kvað:
38.
"Seg þú þat it tíunda,
alls þú tíva rök
öll, Vafþrúðnir, vitir,
hvaðan Njörðr of kom
með ása sonum -
hofum ok hörgum
hann ræðr hundmörgum -
ok varð-at hann ásum alinn."
Óðinn said:
38.
‘Say this tenth thing,
since the whole fall of the gods
you, Vafþrúðnir, know,
from whence came Njörðr
to the sons of the Æsir -
halls and shrines
he rules by the hundreds -
but he was not brought up amongst the Æsir.’
Vafþrúðnir kvað:
39.
"Í Vanaheimi
skópu hann vís regin
ok seldu at gíslingu goðum,
í aldar rök
hann mun aftr koma
heim með vísum vönum."
Vafþrúðnir said:
39.
‘In Vanaheimr
wise powers made him
and gave him as a hostage to the gods;
at the fall of time
he will return
home among the wise Vanir.’
Óðinn kvað:
40.
"Seg þú þat et ellifta,
hvar ýtar túnum í
höggvask hverjan dag."
Óðinn said:
40.
‘Say this eleventh thing,
where men in meadows
strike each other every day.’
Vafþrúðnir kvað:
41.
"Allir einherjar
Óðins túnum í
höggvask hverjan dag,
val þeir kjósa
ok ríða vígi frá,
sitja meirr of sáttir saman."
Vafþrúðnir said:
41.
‘All the Einherjar
in Óðinn’s meadows
strike each other every day,
they choose the slain
and ride from the battle,
and sit all the more at peace together.’
Óðinn kvað:
42.
"Seg þú þat it tolfta,
hví þú tíva rök
öll, Vafþrúðnir, vitir,
frá jötna rúnum
ok allra goða
segir þú it sannasta,
inn alsvinni jötunn."
Óðinn said:
42.
‘Say this twelfth thing,
how the whole fall of the gods
you, Vafþrúðnir, know,
of the secrets of giants
and all gods
you speak most truly,
you all-wise giant.’
Vafþrúðnir kvað:
43.
"Frá jötna rúnum
ok allra goða
ek kann segja satt,
því at hvern hef ek
heim of komit;
níu kom ek heima
fyr Niflhel neðan;
hinig deyja ór helju halir."
Vafþrúðnir said:
43.
‘Of the secrets of giants
and all gods
I know how to speak truthfully,
because I have
visited every world;
come into nine worlds
and Niflheim below;
men die to there out of Hel.’
Óðinn kvað:
44.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin:
Hvat lifir manna,
þá er inn mæra líðr
fimbulvetr með firum?"
Óðinn said:
44.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
what humans will live
when among men will pass
the famous Mighty-Winter?’
Vafþrúðnir kvað:
45.
"Líf ok Lifþrasir,
en þau leynask munu
í holti Hoddmímis;
morgindöggvar
þau sér at mat hafa,
en þaðan af aldir alask."
Vafþrúðnir said:
45.
‘Life and Raging-Life,
and they will hide
in Treasure-of-Memory’s wood;
morning-dew
they will have for food,
and from them generations will come.’
Óðinn kvað:
46.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin:
Hvaðan kemr sól
á inn slétta himin,
er þessa hefr fenrir farit?"
Óðinn said:
46.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
how will the sun come
in the flat heaven,
when Fenrir has overtaken her?’
Vafþrúðnir kvað:
47.
"Eina dóttur
berr alfröðull,
áðr hana fenrir fari;
sú skal ríða,
þá er regin deyja,
móður brautir, mær."
Vafþrúðnir said:
47.
‘One daughter
will Elf-Shine bear,
before Fenrir overtakes her:
that maiden will ride,
when the gods die,
the paths of her mother.’
Óðinn kvað:
48.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin:
Hverjar ro þær meyjar,
er líða mar yfir,
fróðgeðjaðar fara?"
Óðinn said:
48.
‘Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
who are those maiden
who will pass over the sea,
travelling wise, by nature?’
Vafþrúðnir kvað:
49.
"Þríar þjóðár
falla þorp yfir
meyja Mögþrasis;
hamingjur einar
þær er í heimi eru,
þó þær með jötnum alask."
Vafþrúðnir said:
49.
‘Three of the race of maidens
will come over
Mögþrasir;
the only guardian spirits
in the world will come from them,
though they are growing up among giants.’
Óðinn kvað:
50.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin:
Hverir ráða æsir
eignum goða,
þá er sloknar Surta logi?"
Óðinn said:
50.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
Which Æsir will rule
the possessions of the gods
when the flame of Surtr is extinguished?’
Vafþrúðnir kvað:
51.
"Víðarr ok Váli
byggja vé goða,
þá er sloknar Surta logi,
Móði ok Magni
skulu Mjöllni hafa
Vingnis at vígþroti."
Vafþrúðnir said:
51.
‘Víðarr and Váli
will dwell in the shrines of the gods
when the flame of Surtr is extinguished,
Courage and Strength
will inherit Mjöllnir,
and work after the end of battle.’
Óðinn kvað:
52.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin;
Hvat verðr Óðni
at aldrlagi,
þá er of rjúfask regin?"
Óðinn said:
52.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
what destruction will
happen to Óðinn,
when the powers are broken?’
Vafþrúðnir kvað:
53.
"Ulfr gleypa
mun Aldaföðr,
þess mun Víðarr vreka;
kalda kjafta
hann klyfja mun
vitnis vígi at."
Vafþrúðnir said:
53.
‘The wolf will
swallow All-Father,
this Víðarr will avenge;
he’ll tear apart
the jaws of the wolf
in battle.’
Óðinn kvað:
54.
"Fjölð ek fór,
fjölð ek freistaðak,
fjölð ek of reynda regin;
Hvat mælti Óðinn,
áðr á bál stigi,
sjalfr í eyra syni?"
Óðinn said:
54.
'Much I have travelled,
much I have tried,
much have I tested the powers;
what did Óðinn himself,
before he stepped onto the pyre,
say into his son’s ear?’
Vafþrúðnir kvað:
55.
"Ey manni þat veit,
hvat þú í árdaga
sagðir í eyra syni;
feigum munni
mælta ek mína forna stafi
ok of ragnarök.
Nú ek við Óðin
deildak mína orðspeki;
þú ert æ vísastr vera."
Vafþrúðnir said:
55.
‘It is known to no man
what you in old days
said into your son’s ear;
from a doomed mouth
I spoke of my ancient wisdom
and of Ragnarök.
Now I with Óðinn
have shared my wisdom in words;
you are always the wisest of beings.’